Về Trần Văn Trạch em tôi.
do: Vietsciences-Trần Văn Khê

Con tôi Trần Quang Hải đă viết tiểu sử rất đầy đủ và chính xác về chú ba của Hải. Tôi chỉ thêm vài chi tiết về em tôi mà ít có người biết và hôm nay cũng lần đầu tôi mới ghi lại thành văn bản.

Tên của Trạch trong gia đ́nh là «Khê em»
Khi Trạch mới sanh, cả nhà đều vui mừng. Ông nội tôi muốn đặt tên con cháu đều có bộ Thủy nên cha tôi tên Triều là ḍng nước, tôi tên Khê là khe suối, em tôi tên Trạch là ao, đầm .

Nhưng từ lúc lên một, mỗi khi trong nhà có ai gọi em tôi : Trạch ơi ! là con cháu của bà cụ láng giềng trùng tên, thấy khó chịu, nên qua xin ông nội tôi đặt tên khác cho chú bé Trạch, để bà khỏi bị kêu réo tên bà.

Cả nhà rất khó nghĩ, tên đă ghi trong sổ bộ đời. Cậu Năm tôi, ông Nguyễn tri Khương, đến bàn với ông tôi, nhắc lại lịch sử bên Trung quốc dưới triều nhà Tống có hai anh em ruột, văn hay chữ tốt, thi cùng một khoá, đều đậu Tiến sĩ, và ra làm quan trong một triều. Trong nước ai cũng quí tài của hai anh em nên gọi anh là Đại Tống, em là Tiểu Tống. Nay muốn kiêng tên bà cụ láng giềng, cậu năm tôi đề nghị gọi tôi là Khê Anh và Trạch là Khê Em. Ông nội tôi bằng ḷng và từ ngày đó, trong gia đ́nh tôi và cả làng Vĩnh Kim, ai nấy đều gọi chúng tôi bằng hai tên Khê anh và Khê em

Tuy chúng tôi cách nhau 3 năm, chúng tôi không rời nhau, như anh em sinh đôi. Tối đi ngủ, sáng thức dậy một lượt, cùng ăn lót ḷng giống nhau, môt gói bắp nấu, một gói xôi đậu hay xôi nếp than có dừa nạo muối mè. Mỗi buổi ăn, ngồi gần nhau, đi tắm sông, tập đi xe đạp, học vơ Thiếu Lâm với anh ba Thuận con của câu năm Khương, cả khi đi tiểu, đi tiêu cũng đều cùng một lúc.

Nghe chuyện đời xưa

Mỗi tuần, cậu năm Khương rước chúng tôi vô ở chơi trong nhà câu năm cả ngày, từ sáng đến tối, đêm ngủ lại, nghe cậu năm tôi thổi sáo, và thuật cho chúng tôi nghe những điểm đáng nhớ trong thời thơ ấu của chúng tôi, hoặc thuật chuyện đời xưa, chuyện Nhị thập tứ hiếu. Qua tiếng nói của cậu năm, chúng tôi được thấy Khổng Tử gặp Hạng Thác, nghe tiếng sáo Trưong Lương làm tan binh Hạng Vơ, theo Quan Công quá ngũ quan, trảm lục tướng, qua năm cửa ải chém đầu 6 tướng, làm anh em tôi đi ngang nhà nào có thờ Quan Công là chúng tôi ngừng lại quay vào nhà bái tổ theo nghề vơ, cả làng rất khen Khê anh,Khê em biết kính «ông Bồn».

11 tuổi Trạch đă biềt ra câu đối.

Câu năm lại dạy anh em tôi đối chữ, đối ư, đối câu. Đầu tiên dạy chúng tôi phải biềt đối một chữ, b́nh đối với trắc, màu đối với màu, như vàng đối với đỏ hay tím, trắng đối với đen, số đối với số, năm đối với bốn, bảy hay tám, danh từ đối với danh từ, trời đối với đất, sông đối với núi, động từ đối động từ, đi đối vối chạy, lên đối với xuống. Rồi đến 2 chữ như vàng khè đói với đỏ hoét, trời biển đối với núi sông.

Cậu năm lại dạy cho chúng tôi biết những câu đối Việt Nam trong đó có những cách «chơi chữ», như câu

Ruồi đậu mâm xôi, mâm xôi đậu
Kiến ḅ dĩa thịt, dĩa thịt ḅ

Hay «nói láy»,như:

«Ông mượn cháu, đi Giồng dứa , mua dừa gống về ươn mộng»
«Ông mượn , ươn mộng ; giồng dứa, dừa giống».

Đối lại :

« Chồng sai vợ, đi Chợ Thủ kêu chủ thợ về chày sông »
«Chồng sai, chày sông, Chợ Thủ, chủ thợ »

Cậu năm dạy khi người ta ra câu đối Đông Tây, ḿnh có thể đối Nam Bắc. Một hôm cậu năm ra câu đối :

«Cỡi máy bay, bay ṿng Đông Tây Nam Bắc»

Không ai đối được, cậu năm đối :

«Đi tàu lặn, lặn măn Xuân, Hạ, Thu Đông».

Cậu năm lại ra một câu rất khó đối :

«Thằng đàng Thổ, nằm dưới đất, ăn thục địa »

Thổ là đất, địa cũng là đất lại nằm dưới đất . Lẽ tất nhiên không ai đối được. Chính cậu năm t́m ra câu đối :

«Chà Châu giang, lội qua sông, hái bạc hà »

Giang là sông, hà cũng là sông, lại lội qua sông. Thục địa là một vị thuốc, bạc hà là một loại rau nhưng cũng là vị thuốc.

Năm 1934, Trạch mới được 11 tuổi ta, một hôm thấy con chó mực trong nhà làm đổ b́nh mực liền nghĩ ra một câu đối và thưa với cậu Năm : « Cậu ơi ! Con mới ra câu đối để cậu đối lại cho con :

«Chó mực làm đổ b́nh mực, mực đổ trên ḿnh chó mực»

Cậu năm nói : «Cậu không đối liền được, hẹn con đến trưa nay cậu sẽ t́m câu đối». Cậu ra vườn trồng bông. Vài giờ sau, cậu năm tươi cười gọi Trạch và tôi đến để nghe câu đối :

«Gà bông bươi ngă bụi bông, bông rơi trên cánh gà bông »

Anh em chúng tôi vỗ tay hoan nghinh, nhưng cậu năm nói : « Đối ư th́ hoàn toàn, nhưng đối chữ c̣n chưa được. « … làm đổ b́nh mực », chữ đổ trắc mà cậu đối « làm ngă bụi bông », chữ ngă cũng trắc, nhưng cậu t́m không ra chữ nào giọng b́nh. Chữ làm đổ b́nh mực và mực lại đổ trên ḿnh chó mực, hai chữ đổ cùng âm mà khác nghĩa. Nhưng kể ra câu đối của con cũng khó đối lắm. Và cậu khen Khê em mới 11 tuổi mà đă ra được câu đối mắc mỏ như vậy .

Mối t́nh đầu của Trạch

Năm 1936 Trạch mới 13 tuổi và đă yêu một cô gái 12 tuổi, bạn của Ngọc Sương em gái chúng tôi. Cô bé rất đẹp, cũng có cảm t́nh với Trạch. Ngày nào cô bé cũng đến nhà chúng tôi để găp Ngọc Sương. T́nh yêu rất ngây thơ, nhưng hai trẻ cũng thích chuyện tṛ, ngồi gần nhau. Trẻ con không quan tâm, nhưng người lớn lại để ư. Cô ba, người thay cha mẹ chúng tôi để nuôi chúng tôi, từ lúc tôi lên 10, Trạch lên 7, lại rất tinh đời. Cô đến t́m cha mẹ cô bé đề nghị cho cô bé về quê mẹ trong một thời gian. Khi cô bé không đến nhà như thường lệ, Trạch buồn dă dượi trong mấy hôm liền. Trạch đến nhà cô bé để gặp hai người anh của cô cho đỡ nhớ. Không ngờ người anh nhỏ, bằng tuổi với Trạch, có nghe lén cha mẹ và cô ba bàn việc cho em gái về quê để cho Trạch không có dịp gặp cô em nữa. Trạch rất buồn. Khi trở về nhà, lúc đó cô Ba đi vắng. Trạch bỗng nổi cơn giận dữ, bứt hết dây đờn tranh, đờn tỳ của cô ba.

Hả cơn giận, Trạch b́nh tâm thấy dây đờn ngổn ngang, tôi lui cui lượm bỏ dây hư, lấy dây mới và đang mắc từng dây một, nét mặt buồn. Trạch đến gần tôi nói trong nước mắt ; «Em khổ quá anh hai ơi ! Lúc giận em không c̣n suy nghĩ ǵ nữa. bây giờ em tỉnh hồn. Nhớ tới cô ba về rầy, em chịu không nổi. Em lại làm cho anh hai cực, em giận em quá . Em đi khỏi nhà anh hai ơi ! Cô ba có hỏi, anh hai nói em buồn quá bỏ nhà ra đi. Em cũng không biết sẽ đi đâu. Em sẽ không trở về. Anh hai đừng đi t́m em, vô ích..» Tôi khuyên can, nhưng Trạch đă nhứt quyết th́ không ai cản ngăn em được. Nh́n theo em đi bộ xuống chợ cá gần bến xe đ̣ đi Mỹ tho. Rồi cô ba về. Thấy tôi vừa mắc dây đờn, vừa lên dây mà nước mắt lưng tṛng. Cô ba hỏi : «Tại sao dây đờn đứt hết vậy con?».

«Thưa cô ba, Khê em buồn ǵ không biết, vừa bứt từng sợi dây đờn vừa khóc. Rồi nhờ con xin lỗi cô ba, và ra đi, nói sẽ không trở về nhà nữa. »

«Con phải đi kiếm em, bảo nó trở về. Có chuyện ǵ buồn nói cho cô biết. Cô sẽ không rầy chuyện nó bứt dây đờn đâu. Con có biết em con đi đâu không?»

«Dạ thưa không. Nhưng thấy em đi đến phía xe đ̣ đi Mỹ tho, chắc nó đi theo xe xuống Mỹ. Nó có quen với anh «lơ» chắc họ cho nó đi khỏi trả tiền.»

Nghe theo lời cô, tôi đi xe đạp xuống Mỹ tho, v́ nếu đợi xe đ̣ phải sáng hôm sau mới có chuyến đi, đêm nay em sẽ ngủ ở đâu? Tôi đạp xe mà ḷng buồn vô hạn. Chưa bao giờ anh em xa nhau một bước. Nay em định bỏ gia đ́nh êm ấm, xa người anh mà em triếu không thua ǵ con triếu mẹ, tức là em đang khổ lắm. Tôi suy nghĩ nếu minh buồn như em, ḿnh sẽ đi đâu ? Chắc ḿnh sẽ xuống mé sông nh́n nước chảy, v́ nước chảy sẽ cuốn trôi phiền muộn. Tại Mỹ tho có một chỗ tại bờ sông mà lúc phải đi Tam b́nh qua ở đậu nhà cô năm tôi để học mấy lớp Sơ học, v́ nhà nghèo cô ba tôi không đủ sức nuôi tôi học trường tỉnh Mỹ tho, anh em tôi thích ngồi bờ sông Tỉền giang, nh́n qua bên mặt có nóc đỏ nhà Cercle của người Pháp, nh́n phía trái có rặng cây dương xanh biếc. Hôm nay, chắc em tôi sẽ đến đó. Suy nghĩ như vậy, và do t́nh thương em dẫn dắt, tôi đạp xe một mạch đến bờ sông. Đến chỗ tôi đoán, tôi rât mừng, v́ thấy bóng em ngồi trên thềm gạch, chống tay trên cằm. Tôi đến nhẹ sau lưng em và gọi nhỏ : «Khê em ơi !Anh hai đi kiếm em về. Cô sẽ không rầy la đâu. Anh hai bảo đảm với em.»

«Sao anh hai biết em ở đây mà đến t́m em »

«T́nh thương đă dẫn anh hai.»

Hai anh em ôm nhau không nói ǵ cứ để cho nước mắt tha hồ tuôn.

Nghe lời tôi khuyên, Trạch chịu về nhà và xin lỗi cô ba. Tôi chở em tôi bằng xe đạp. Từ Mỹ tho về làng Vĩnh Kim, 15 cây số đường làng, hôm đó trời mưa xối xả. Hai anh em ướt cả ḿnh mẩy, nhưng ḷng tôi vẫn thấy vui ấm v́ anh em tôi không v́ lẽ ǵ phải xa nhau.

Trạch thay anh em tôi báo hiếu.

Tuy việc bứt dây đờn tranh xảy ra lúc Trạch c̣n nhỏ tuổi, mà măi sau này, mỗi lần nhắc lại Trạch lắc đầu như tự trách ḿnh, không biết ơn người cô đă hy sinh cả cuộc đời để nuôi ba anh em chúng tôi nên người, v́ mối t́nh của ḿnh đă hành động không suy nghĩ, có thể làm đau ḷng người cô mà chúng tôi thương kính như cha như mẹ. Nên năm 1944, khi cô tôi đau nặng, bịnh lao đă tới thời kỳ thứ ba, trắc nghiệm trong đàm đă thấy có vi trùng Koch, cô tôi có một người giúp viêc rất trung thành, t́nh nguyện nuôi cô tôi lúc đau ốm. Nhưng Trạch, sau khi thất bại trong việc làm ăn trên Sài g̣n, nhứt định bỏ cả công việc về làng Vĩnh Kim, vừa t́m việc làm ăn hùn hiêp với một người anh họ để làm ḷ chén, vừa để mỗi ngày đạp xe lôi đưa cô tôi đi hứng gió ở ngả ba chim chim, cách nhà cô tôi đang ở hơn 1 cây số. Trạch thuê đóng một chiếc xe lôi có ghế nệm, mỗi ngày khi mặt trời xế bóng về chiều, Trạch đạp xe đạp, đưa cô tôi đi hứng gió. Năm đó, tôi đang học Y tại Hà nội, v́ nhiều lư do: sinh viên theo phong trào «xếp bút nghiên», trường Đại học đóng cửa trong hai tháng, tôi bị đau rét rừng nặng phải nghỉ học. Miền Bắc thiếu gạo, nhiều nơi bắt đầu có nạn đói. Tôi về lập với bạn Huỳnh văn Tiểng một gánh hát sinh viên đi hát trong lục tỉnh, lấy tiền thâu được, mua gạo gởi ra ngoài Bắc cứu đói. Rồi tôi lại lo việc con đầu ḷng của tôi sắp ra đời, phải đi dạy học tư tại Sài g̣n để nuôi gia đ́nh. Em gái tôi học nội trú trong trường áo tím Nữ học đường, em Trạch đă thay cho ba anh em chúng tôi báo hiếu với cô ba chúng tôi ..

Trạch, bị bắt tại Cần thơ v́ có vợ ngựi Pháp.
…..Anh em lại xa nhau, tôi đi gặp bạn Huỳnh Văn Tiểng tại Chợ Thiên Hộ, và được Ủy ban Kháng chiến Nam bộ cử tôi làm «Nhạc trưởng quân đội Nam bộ», và các bạn tôi đùa gọi tôi là «Tổng tư lịnh Kèn».

Trạch lúc đó có dịp xuống Mỹ tho và gặp lại gia đ́nh của một người Pháp sanh ở đảo Corse. Ông nầy thương Trạch từ hồi Trạch c̣n là học sinh trường Trung học Mỹ tho, nên lúc Nhựt đảo chánh năm 1945, ông bị bắt lên tập trung tại Sài g̣n. Trước khi đi lên trại tập trung, ông gởi gấm gia đ́nh nhờ Trạch trông nom. Ông có một cô gái lớn rất đẹp, và trai tài gặp gái sắc, như sắt gặp đá nam châm. Và cuộc t́nh đó dẫn đến sự ra đời của em bé A. Tiếp theo là phong trào Việt Minh nổi dậy. Lúc đó ai có quần áo 3 màu xanh trắng đỏ thường bị gán cho danh từ «Việt gian». Trạch có vợ đầm, có đứa con lai, cảm thấy ḿnh bị đe doạ. Nghe nói tôi ở trong vùng kháng chiến miền Tây, nên Trạch đi liều, gặp Thanh niên tiền phong hay Thanh niên cứu quốc đều nói đi xuống Bạc liêu t́m «anh hai tôi» trong vùng kháng chiến. Lúc đó Trạch vừa mới ra trường Trung học Mỹ tho. Chưa đi hát, không ai biết tên, nên bị bắt mấy lần nhưng được thả ra. Đến Cần thơ, hai vợ chồng bị nhốt để đợi ủy ban kháng chiến xét xử. Rất may cho Trạch, lúc đó có cậu sáu là một người quen thân trong gia đ́nh đang làm Thanh tra chánh trị. Cậu sáu nghe nói có trường hợp một thanh niên có vợ Pháp mà muốn đi xuống tận Năm Căn t́m anh là Trần Văn Khê, cậu sáu liền lănh phần giải quyết trường hợp đó. Cậu khuyên vợ Trạch làm giấy từ bỏ quốc tịch Pháp, và cậu cấp cho Trạch một giấy đi đường đến tỉnh Bạc liêu t́m tôi.

Trạch, binh nh́ trong Đội quân nhạc Nam bộ. Anh em hội ngộ.
Lúc đó tôi phải đưa đội quân nhạc đến vùng Cái nước, v́ cả Ban Quân Y phải lui về vùng Lẫm Biện Tú, không có tiền lẻ để mua thức ăn trong vùng nhà quê. Ban quân y chỉ nhận được giấy 500 đồng khó lưu dụng ở thôn quê. Mỗi ngày cả đoàn quân nhạc chúng tôi tổ chức những đêm hát có ca, nhạc cách mạng, có dân ca ba miền, góp được tiền lẻ, giữ 30 phần trăm cho đội, 70 phần trăm để giúp trạm Y tế Lẫm Biện Tú mua thịt cá, rau cải cho các bịnh nhân.

Một hôm, các anh trong ủy ban kháng chiến đến gặp tôi và cho biết rằng tôi có người em, có vợ Pháp, và con c̣n nhỏ, từ Hậu giang đến t́m tôi, rồi mời tôi theo anh ra trụ sở của Ủy ban. Vừa gặp tôi, Trạch chảy nước mắt, chạy lại ôm tôi, hai anh em không nói tiếng nào. Các anh trong ủy ban, đưa giấy giới thiệu của Thanh tra Chánh trị, tôi đọc qua rồi nói với các anh : «Thanh Tra chánh trị mà anh em tôi trong gia đ́nh gọi là cậu Sáu đă gởi giấy giới thiệu. Dầu cho không có người giới thiệu mà nếu em tôi đến t́m tôi, tôi cũng sẵn sàng bảo bọc em tôi và gia đ́nh.. Tôi xin làm tờ bảo lănh cho em tôi. Từ giờ nầy, em tôi được vào Đội quân nhạc và nếu em tôi có làm chi sai lầm, tôi xin chịu trách nhiệm trước ủy ban.».

Trong thời gian mấy tháng, anh em sống lại cuộc đời thuở nhỏ, cùng ăn một mâm, cùng ngủ dưới một mái nhà, khi đi từ nhà đến bịnh viên, chống xuồng qua các rạch các kinh, Trạch khỏi sợ bị bắt như một «Việt gian » v́ có vợ Pháp. Tôi vui v́ trong cảnh xa nhà xa làng Vĩnh Kim, được chung sống với em tôi và gia đinh của em. Ai có ngờ người nghệ sĩ quái kiệt đă có lúc v́ t́nh phải mang tiếng «Việt gian», khi ngộ biến đă trong mấy tháng trời làm «binh nh́» trong đội Quân nhạc Nam bộ ?

Rồi anh em lại xa nhau.

Nhưng cuộc hôi ngộ nào cũng đi đến lúc chia tay. Khi tất cả các cơ sở thuộc Nam bộ đều đi ra Bắc hay chạy theo căn cứ quân sự. Chúng tôi phải trở về Cần thơ, nơi anh hai con cậu năm tôi có một xưởng làm nước mắm mang hiệu Quê Hương. Trạch và gia đinh được cậu năm tôi đùm bọc, tôi đi về Lộc Ninh tá túc nhà nhạc mẫu tôi, bà ngoại của mấy cháu.

Năm 1949 tôi sang Pháp, Trạch làm việc tại Nhà hàng Théophile. Anh em lại xa nhau. Tôi nghiên cứu cổ nhạc. Em tôi nổi tiếng nhờ tân nhạc và được danh hiệu quái kiệt trong làng nghệ sĩ..

Khi nghiên cứu âm nhạc truyền thống và soạn luận án Tấn sĩ tôi được vào Trung tâm nghiên cứu khoa học nhưng v́ muốn xây dựng một Trung tâm học nhạc Đông phương để dạy nhạc châu Á theo phong cách truyền khẩu truyền ngón, nên tôi chỉ làm việc bán thời gian cho Trung tâm nghiên cứu khoa học, c̣n phân nửa thời gian th́ làm Giám đốc Trung tâm nghiên cứu âm nhạc Đông phương và làm Cố vân nghệ thuật cho anh Ph.V M. Giám đốc Nhà hàng La Table du Mandarin. Tôi bày ra tṛ chơi L’Election du Mandarin (Cuộc bầu cử Thượng quan của Nhà hàng) được diễn gần 20 năm mỗi buổi chiều. Lúc đó Bích Chiêu, Bạch Yến, Thiên Hương được hát tại La Table du Mandarin là do sau khi tôi nghe và bằng ḷng đề nghị cho Anh Ph.V. M kư hợp đồng. Khi Trạch đến hát tại La Table du Mandarin, tôi đang giao việc giới thiệu chương tŕnh bầu cử Thượng quan cho Nhạc sĩ Đan Trường. Nhưng anh em thỉnh thoảng gặp nhau tại Paris.

Trạch đến thường trú tại Pháp.

Đến năm 1977, ban giám đốc nhà hàng La Table du Mandarin gọi điện thoại báo tin cho tôi biết Trạch mới từ Việt Nam sang Pháp và muốn gặp tôi. Lúc đó tôi đă không c̣n làm Cố vấn chương tŕnh nghệ thuật của Hiệu La Tabe du Mandarin, nên không có thể giúp Trạch t́m việc làm tại đây. Trạch phải đi nơi khác. Nhưng anh em lại có dịp cuối tuần về nhà tôi, anh em đờn hát thâu thanh tại nhà tôi, hay tại nhà nữ Bác Sĩ J. Ph.

Tuy cùng sống trên đất Pháp, v́ công ciệc khàc nhau, tôi đang "bôn ba bốn biển năm châu“, Trạch đang t́m cách sanh sống bằng thương măi, anh em gặp nhau trong những ngày Tết Việt Nam, hay những ngày họp mặt gia đ́nh tại nhà Trạch. Mỗi khi Trạch có việc buồn thường hay gọi điện thoại cho tôi để đến gặp tôi, Trạch thèm ca Vọng cổ và muốn tôi đờn tranh phụ họa cho em.

Phút cuối cùng

Đến khi tôi hay tin em tôi bị đau nặng nằm tại bịnh viện, tôi thường vào thăm và Trạch một hôm "trốỉ" với tôi:“ Anh hai sắp đi Việt Nam theo chương tŕnh làm viễc cho Trung tâm nghiên cứu khioa học Pháp. Em chỉ ước ao một đều. Khi em phải từ giă cơi đời, em muốn có anh hai đua em đến nơi an nghĩ cuối cùng “ . Tôi hứa với em;“ Dầu cho anh hai đi đâu trên trái đât nầy, khi biết tin em vĩnh viễn anh hai sẽ trở lại Pháp để lo việc đưa em về nơi an nghỉ cuối cùng. Anh hai sắp đi xa. Anh hai nhắc cho em nghe một câu phỏng theo ư của một nhà văn mà anh hai không nhớ tên: Ngày em ra đời, em khóc mà mọi người quanh nôi em cười vui. Ngày em phải ĺa đời, khi mọi người khóc thưong tiếc em, th́ em sẽ mỉn cười ra đi, v́ em đă làm xong tất cả nhiệm vụ của em trên đời.“

Trạch ḿm cười siết chặt tay tôi và nói:“ Anh hai yên ḷng đi về nước làm việc. Mong rằng sẽ gặp lại anh hai khi anh hai trở lại Pháp. Nếu có mệnh hệ nào, em sẽ mỉm cười ra đi. Và anh hai sẽ về để đưa em về nơi an nghỉ cuối cùng.“

Lần đó là lần cuối cùng tôi gặp em tôi khi em c̣n sống. Và câu nói đó là câu cuối cùng mà tai tôi nghe tiếng em tôi nói. Và như đă hứa, tôi đă trở vềtừ Việt Nam và làm chủ tang cho đám táng của Trần Văn Trạch, em Khê em của tôi.

Trần Văn Khê