THỬ TÌM CHÚT ÍT SỬ LIỆU VỀ
VIỆN BẢO TÀNG KHẢI ĐỊNH

* Nguyễn Phúc Bửu Tập
 

Tháng 8 năm 1923,cách đây ba phần tư thế kỷ,vua Khải Định ra Đạo Dụ thành lập Viện Bảo Tàng đầu tiên tại Trung Kỳ,lấy tên là Viện Bảo Tàng Khải Định ,được mọi người biết đến và nhớ rõ hơn bằng tên gọi tiếng Pháp là "Museé Khải Định"

Viện Bảo Tàng nằm trong khuôn viên cung điện nhà vua,kiến trúc khá nhỏ,so sánh với các Viện Bảo Tàng của các đô thị ở Tây Phương .tuy vậy ,giá trị lịch sử của Viện,nhất là khi ta thấu hiểu các nguyên do khiến cho Viện dược thành lập,ta sẽ có thêm ý niệm về sinh hoạt giữa chính phủ một Quốc Gia bị trị và những nguời da trắng đến cai trị,và thấy được là nếu những người này đủ thiện tâm ,họ có thể làm được nhiều việc để thực sự khai hoá nước bị trị .

*Khâm Sứ Pierre Pasquier,người thành lập Museé Khải Định .

Đạo dụ Musée Khải Định viết bằng chữ Nho,có bổn dịch qua tiếng Phảp trong Bulletin Des Amis du Vieux Huế (BAVH 1929)như sau :

"Tinh hoa của mỗi dân tộc được thể hiện bằng các sản phẩm nghệ thuật,thể hiện đời sống xã hội ,lễ nghi và chính trị,và còn phản ảnh cả linh hồn nòi giống Quốc Gia chúng ta đã được thụ hưởng bao nhiêu mẫu mực nghệ thuật truyền thống của Tiền Nhân để lại ,và chúng ta có bổn phận phải duy trí để phát huy và bảo tồn khiếu thẩm mỹ và tình yêu nghệ thuật cho các thế hệ đến sau .

Quan Khâm Sứ hôm nay đề nghị với Trẫm thành lập tại kinh thành Huế một Viện bảo Tàng để thâu thập và gìn giữ những mẫu kỷ vật của nghệ thuật và kỹ nghệ nuớc Nam ta ,hầu cho các nghệ sĩ,và các nhà thủ công nghệ sau này có thế nhìn thấy tận mắt sản phẩm của nguời truớc mà tìm đuợc cảm hứng .

Quan Khâm Sứ đề nghị lấy Tân Thơ Viện rất đẹp và rất phong nhã do đức Hiến Tổ Chuơng Hoàng đế(tức là vua Thiệu Trị)sáng lập để làm viện Bảo Tàng ,và lấy đế hiệu Khải Định của Trẫm đặt tên cho cơ sở mới .

Trẫm rất hài lòng và cảm kích vì nhã ý thanh lịch của Quan Khâm sứ đã có lòng tôn vinh trẫm và hôm nay Trẫm ban Đạo Dụ này thành lập Viện Bảo Tàng Khải Định và Trẫm uỷ thác cho vị thuợng quan của Quốc Gia Bảo Hộ đáng tôn quý toàn quyền định đoấtcc chi tiết về việc tổ chức và điều hành cơ sớmi thành lập này .

Cơ sở Tan Thơ Viện từ nay không còn dùng làm nơităng trữ kinh sách,vậy kinh sách và ấn phẩm trong cơ quan này sẽ được thuyên chuyển đến cơ sở khác khi có ngân khoản .Khâm thử "

Đạo Dụ mang số 1291,đề ngày 24/8/1923 ,và có ấn thự của quan Khâm Sứ Trung Kỳ .Vị thuợng quan mà nhà vua nói trên tức là Ông Khâm sứ Pierre Pasquier,và Quốc Gia bảo hộ đáng tôn quý là nước Pháp .

ở sau sẽ có dịp nói về liên hệ giữa nuớc Pháp và Miên,Lào ,Việt tuởng nên nhắc lại một vài định nghĩa quy uớc của cho dễ hiểu.Danh từ Đông Duơng chỉ đinh vùng đất từ biên giới Ấn độ đến biển Nam Hải
trung Hoa.Danh từ Đông Pháp chỉ 3 Quốc Gia Miên ,Lào,Viêttửớc là đất của Pháp .Trong chu vi Đông Pháp có 5 đơn vị: Nam Kỳ,thuộc địa của Pháp,do 1 ông thống đốc trực tiếp cai trị .Cao Miên và Ai Lao ,hai vương quốc do 2 Khâm Sứ cai quản .Bắc Kỳ dần dấn tách ra khỏi triều đình Huế,do 1 ông Thống Sứ điều khiển .Và Trung Kỳ,vuơng quốc An Nam còn lại có 1 chánh phủ Nam Triều hoàn toàn do 1 vị khâm sứ kiểm soát bảo hộ .

Danh từ Khâm Sứ ở đây dùng sai nghĩa .Có lẽ lúc mới mất nuớc,các cụ ta dùng danh từ này để chỉ các ông quan đầu xứ,đại diện cho Hoàng Đế Nã Phá Luân đệ tam,bên cạnh các ông vua Đông Pháp,và về sau quen dùng không thay đổi .

Khâm Sứ Pierre Pasquier giữ một vai trò chính trị đặc biệt,trước,tại Trung Kỳ,và sau,trên toàn cõi Đông Dương .

Trong các nhà cai trị nguời Pháp tại Đông Pháp ,trước đó có ông Paul Bert(1833-1896)là 1 nhá thông thái về môn sinh Lý Học ,và 1 chính trị gia đuợc cử lần đầu tiên làm Toàn Quyền Đông Pháp ,thay thế các ông hải quân đô đốc võ biền để giữ vai trò quyết định trong việc chinh phục nuớc Nam .Paul bẻt trước đã làm Bộ Truởng Giáo Dục tại Pháp được chỉ định đem áp dụng chính sách khai hoá,thay cho chính sách chinh phục bằng võ lực .

Cuối thế kỷ 19 ,có Paul Doumer(1857-1932),mà các cụ ta ngày xưa gọi là Toàn Quyền Đô Mỹ ,nổi danh vì chiếc cầu bắc qua sông Hồng ,và gọi là cầu Paul Doumer .Paul Doumer là một nhà chính trị lỗi lạc muốn áp dụng chính sách thân thiện để khai hoá Đông Pháp và kiến tạo đế quốc Pháp .Làm Toàn Quyền Đông Duơng từ năm 1896-1902,ông về Pháp làm chủ tịch thượng viện năm 1927,được bầu làm Tổng thống Pháp năm 1931 và bị ám sát 1 năm sau .

Piere Pasquier là 1 viên chức hành chánh thuộc ngạch cai trị,nhưng có tài thật sự về chính trị .Trước ông,Khâm sứ J.L.Charles ,cha đẻ thật sự của tập san " Bulletin des Amis đu Vieux Huế(BAVH)là nguời đã chọn đặt vua Khải Định lên ngôi thay thế vua Duy Tân ,một vua trẻ có bản lĩnh nhất của triều đại Nguyễn Phúc,tiếp tục phong trào càn Vuơng phục quốc sau khi vua Hàm nghi thất bại ,bị Pháp lưu đày qua Phi Châu .Pasquier tiếp tục công tác của Charles với 1 quy mô lớn hơn,uốn nắn triều đình huế thành 1 công cụ hoàn toàn phục vụ quyền lợi của nguời Phấpu khi thành công chế ngự hoàn toàn bộ máy hành chánh nam triều ,Pasquier được thăng thưởng làm Toàn Quyền Đông Pháp và tiếp tục chính sách khôn khéo lèo lái 3 quốc gia Việt,Miên,Lào thành đất Pháp .

Nhưng nơi đây,ta không tìm tòi tội "thực dân" của ông Pasquier mà chỉ tìm hiểu các điểm tích cực ông đã làm đuợc về mặt khai hoá nuớc ta ngày đó theo chiều huớng Tây phuơng ,nhất là về mặt văn hoá .

còn tiếp
NGUYỄN PHÚC BỬU TẬP

100404