Người viết xin trích dẫn vài hàng về tiểu sử của Ngọc Hân Công Chúa trong bài “Danh nhân Lê Ngọc Hân” của ông Chu Quang Trứ, vì theo thiển ý, đây có lẽ là tài liệu có nhiều chi tiết nhất:

“Bài vị bà (Nguyễn Thị Huyền) ở đền thờ tại Phù Ninh (nay là làng Ninh - Gia Lâm - Hà Nội) ghi rõ: "Cố Lê Chiêu Nghi Nguyễn Thị Húy Huyền, hiệu Thiện Trung sinh giờ Dậu ngày mồng 3 tháng 10 nãm Quý Dậu (28-10-1753), mất giờ Hợi ngày mồng 1 tháng 8 nãm Quý Mùi (1823), thọ 71 tuổi. Bà Huyền sinh công chúa Lê Ngọc Hân vào giờ Sửu ngày 27 tháng 4 năm Canh Dần (22-5-1770)”.
….
Ngọc Hân vào Phú Xuân sống hạnh phúc bên chồng. Cuối nãm 1788 được tin quân Thanh xâm lược đã chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế để chính danh tiến quân ra Bắc, phong Ngọc Hân làm Hoàng hậu ở tộc phả họ Nguyễn Đình ghi là Trinh Nhất Vũ Hoàng hậu. Sau khi vua Quang Trung đại thắng quân Thanh, vào đầu xuân Kỷ Dậu lại trở về Phú Xuân, và Ngọc hân đã sinh với vua được con gái đầu lòng là công chúa Ngọc Bảo vào giờ Hợi ngày 20 tháng 4 nãm Canh Tuất (4-6-1790), rồi hoàng tử Văn Đức vào giờ Măo ngày 14 tháng Giêng nãm Tân Hợi (27-2- 1791)
….
Bà đưa con ra khỏi cung điện Phú Xuân, sống trong chùa Kim Tiền (Dương Xuân ố Huế) cạnh điện Đan Dương để thờ chồng nuôi con. Bà gượng sống đến ngày mồng 8 tháng 11 nãm Kỷ Mùi (4-12-1799) thì mất, lúc ấy mới 29 tuổi”.

Nét đại cương các sử liệu giống nhau, ngoại trừ chuyện chung cuộc của Ngọc Hân Công Chúa .

Về Ngọc Bình Công Chúa thì VSTB-PVS-t60-q2 viết: “…người đàn bà đẹp mà Gia Long gặp ở Phú Xuân là ai? Ông Bửu Kế trong Bách-Khoa số 101 ngày 15-6-1961 sau khi tra cứu các pho Ngọc-điệp của nhà Nguyễn đã trả lời người đó là Lê Thị Bình, con út của vua Lê Hiển Tông tức là em bà Ngọc Hân. Bà này sinh với Gia Long hai con là Quảng Oai và Thường Tín quận công, duy ông Bửu Kế không phát biểu chi tiết để ta có thể hiểu sao lại có cuộc hôn nhân giữa bà Lê Thị Bình với vua Gia Long vào năm 1801, giữa lúc chiến dịch Phú Xuân đang rất gay go.
….
Tóm lại, chiếu theo các sự kiện kể trên bài của ông Việt Thường chỉ sai một điểm là lầm bà Ngọc Hân ra bà Ngọc Bình Ông Bửu Kế nhận rằng vua Gia Long lấy bà Lê Thị Ngọc-Bình sinh ra hai con đã rọi thêm được một vài tia sáng”.

Vậy theo ông Bửu Kế, thì bà Đức Phi họ Lê này là công chúa Lê Thị Ngọc Bình, tuy nhiên, như ông PVS viết, ông Bửu Kế đã không phát biểu thêm, nên chưa đi đến kết quả có tính cách xác định.

Trong bài “Công chúa Đông Đô…”, ông HNC đã nói tới công chúa Ngọc Bình với khá nhiều chi tiết như sau:
“Theo các tài liệu do ty Văn hóa Nghĩa Bình công bố, vua Cảnh Thịnh và công chúa Lê Ngọc Bình đồng trang lứa với nhau. Vua Cản Thịnh sinh năm 1783, đúng như Ðại Nam Chính Biên Liệt truyện và các phúc trình của các giáo sĩ Longer và Le Labousse gởi cho Phái bộ Truyền giáo Nam Hà đã ghi chép. Như vậy, ngày công chúa Lê Ngọc Hân vầy duyên cá nước với Tiết chế Nguyễn Huệ (1786) thì công chúa Lê Ngọc Bình mới có 4 tuổi. Ðến năm Bính Ngọ (1792), vua Quang Trung mất, vua Cảnh Thịnh lên nối ngôi, cả nhà vua lẫn công chúa mới được 10 tuổi. Thời gian này cả hai đang ở tuổi trúc mã thanh mai. Những năm tiếp theo là những năm Thái sư Bùi Ðắc Tuyên chuyên quyền nên chắc chắn là công chúa Lê Ngọc Hân dù đã có ý định vẫn chưa thể thực hiện việc kết hợp sắt cầm cho em gái với con chồng. Phải đợi đến sau chính biến năm Ất Mão (1795), phe cánh Thái sư Bùi Ðắc Tuyên bị dẹp tan, công chúa Lê Ngọc Hân mới có điều kiện thu xếp đưa em gái lên ngôi Chính cung Hoàng hậu.
Lúc này, các bề tôi thân tín lục tục trở về triều, công chúa Lê Ngọc Hân củng cố lại thế lực trong chốn nội đình và có ảnh hưởng quyết định đến công việc triều đình, thì cũng là lúc công chúa Lê Ngọc Bình vừa được 13 tuổi. Như vậy, công chúa Lê Ngọc Hân đối với công chúa Lê Ngọc Bình thì vừa là chị ruột, vừa là mẹ chồng. Cả hai đều là công chúa Ðông đô con vua Hiển tông nhà Hậu Lê. Cả hai đều trở thành Hoàng hậu Phú Xuân, công chúa Lê Ngọc Hân là Bắc cung Hoàng hậu của Thái tổ Vũ Hoàng đế, công chúa Lê Ngọc Bình là Chính cung Hoàng hậu của vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản. Ðến năm Kỷ Mùi (1799), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 7, công chúa Lê Ngọc Hân mất, công chúa Lê Ngọc Bình vừa được 17 tuổi. Ðến năm Tân Dậu (1801), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 9, kinh thành Phú Xuân thất thủ, vua Cảnh Thịnh chạy ra Bắc hà không kịp mang theo gia quyến, thì công chúa Lê Ngọc Bình chỉ có 19 tuổi, nếu tính tuổi theo lối ngày nay thì công chúa Lê Ngọc Bình chỉ mới 18 tuổi mà thôi. Chính vào thời điểm này Ðại Nguyên súy Tổng Quốc chính Nguyễn Phúc Ánh gặp công chúa Lê Ngọc Bình và năm sau, tức là năm Nhâm Tuất (1802), Nguyễn vương lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Gia Long, và sắc phong công chúa Lê Ngọc Bình là Ðệ Tam cung, năm ấy công chúa Lê Ngọc Bình vừa tròn 20 tuổi”.

Ông HNC cũng nói về lúc Nguyễn Vương gặp Ngọc Bình công chúa là năm Ất Sửu (1801), giống với lý luận của ông PVS trong VSTB q2-t60 như sau:

“… bà Ngọc-Bình chỉ có thể gặp vua Gia Long ở Phú Xuân mà thôi bởi không thấy sử liệu nào nói Gia Long ra Bắc hà rồi lấy môt công chúa họ Lê nhất là trước đó 10 năm vua Chiêu Thống chạy qua Tàu, hoàng gia thất tán đi đâu hết thì làm thế nào mà có được sự tao phùng giữa Gia Long và một nàng Công –chúa của họ Lê tại xứ Bắc?
Hơn thế nữa sử chép Nguyễn-Ánh đánh úp kinh đô Phú Xuân. Thủy sư đột nhập cửa Tư Dung tháng 5 năm Tân Dậu (11-6-1801) và thu phục được đô thành sau ba ngày chiến đấu ráo riết và ác liệt….
Tóm lại, chúng tôi cũng đề kết rằng bà Lê thị Bình là con gái út của vua Lê Hiển Tông nhưng là vợ của vua Cảnh Thịnh (tức là bố lấy chị, con lấy em), như vậy mới hợp với câu:
“Con vua mà lấy hai chồng làm vua”.
Ông Việt Thường nêu ra tất có sự thật và có cả sự thật là lời can gián của Lê ăn Duyệt….

Ở đây ta thấy thêm nữa là yếu tố thời gian tỏ rõ là Gia Long gặp bà Lê thị Bình tại Phú Xuân đúng vào năm 1801 và lúc này Cảnh Thịnh vừa chạy ra Bắc để tính mưu khôi phục…
Chúng tôi, sau khi đối chiếu và tổng hợp các sử liệu nhận thấy rằng bài của ông Việt Thường và các điều văn của Phan Huy Ích là những bằng cớ rất đáng chú ý để kết luận như trên, tuy rằng chúng tôi vẫn chỉ đưa ra một giả thuyết do không kiếm ra được tài liệu nào chính xác hơn nữa.
…. Mong các bạn đọc góp thêm ý kiến nếu có, may ra nghi vấn về bà Ngọc hân được thêm chút ánh sáng nào nữa chăng?”.

Để góp thêm ý kiến, và để bổ túc cho lập luận mà ông PVS cũng như ông HNC đã đưa ra, người viết thử nêu lên những nhận xét như sau để may ra có thể đi đến kết luận Bà Đức Phi họ Lê không thể là Ngọc Hân Công Chúa.

1- Trong bài “Ai tư vãn”, Ngọc Hân Công Chúa đã nói lên tâm sự riêng của bà sau khi vua Quang Trung qua đời là “Quyết liều mong vẹn chữ tòng” để chết theo nhà vua nhưng vì con còn thơ dại (Ngọc bảo 2 tuổi, Ngọc Đức 1 tuổi)“con trứng nước thương vì đôi chút”, nên “chữ tình thâm chưa thoát được đi”, và “hình tuy còn ở, phách thì đã theo”. Những câu viết ra như những lời thề với “đôi vầng nhật nguyệt trên đầu chứng cho”.
Năm 1802, nếu bà còn sống mà thấy cảnh Quang Toản, các con của mình, cũng như các hoàng tử và công chúa bị hình phạt 5 voi xé xác, cùng các võ tướng nhà Tây Sơn bị giết thì bà đã tự tử chết theo, hay bà có thể trở thành “Đệ Tam cung” của Nguyễn Ánh, an hưởng phú quí và sinh cho Gia Long thêm bốn người con?

2-Nói về vấn đề tuổi tác, Lê Đức Phi sinh Thường Tín công Cự năm 1810. Nếu bà Đức phi là Ngọc Hân công chúa thì lúc này bà đã 41 tuổi. Ở tuổi này liệu bà vẫn còn được Gia Long sủng ái, trong khi bên cạnh ông còn biết bao nhiêu cung tần mỹ nữ khác. Chuyện một ông vua sủng ái một bà phi 41 tuổi có thể xảy ra, nhưng khó tin. Nếu Đức Phi là Ngọc Bình thì chuyện dễ tin hơn vì lúc này bà mới 28 tuổi.

3-Trong bài “Danh nhân Lê Ngọc Hân”, ông Chu Quang Trứ viết như sau:
“Vẫn theo tộc phả họ Nguyễn Đình và kết hợp truyền thuyết địa phương, thì vào khoảng thời gian đời Minh Mạng sang đời Thiệu Trị, có người trong làng tố giác việc thờ cúng này, vua Thiệu Trị đã cho phá hủy đền thờ ở dinh Thiết Lâm, quật mộ ba mẹ con Ngọc Hân, đổ hài cốt xuống sông - nơi này sau dân lập đền ghềnh thờ bà; chánh tổng bị lột da nhồi trấu, tri phủ bị cách chức. Bộ sử Đại nam thực lục nãm 1842 cũng xác nhận: "Tới đây, việc ấy phát giác, vua sai hủy đền thờ, đào bỏ hài cốt kẻ ngụy".
Từ nãm 1842 dinh Thiết Lâm bị phá, nền dinh bỏ hoang thành đất công của làng, nhưng dân vẫn gọi là "Vườn Dinh" và dựng lên đây Một "Miếu cô hồn" kín đáo thờ Ngọc Hân”.

Lúc này -1842- An Nghĩa Công Chúa Ngọc Ngôn (1803-1855) , Thường Tín công Cự vẫn còn sống (1810-1849)- họ là cô và chú của vua Thiệu Trị, nếu bà Lê Đức Phi là Ngọc Hân, thì họ có để cháu mình quật mộ của mẹ mình không? Hơn nữa, chả lẽ vua Thiệu Trị lại nỡ quật mộ vợ ông nội mình, triều đình nhà Nguyễn lại quật mộ bà phi của Thế Tổ, điều này trái với đạo lý cho một triều đình theo Nho học. Việc này đã được ghi vào sử nhà Nguyễn, thì chuyện quật mộ một bà phi của Thế Tổ không thể xảy ra. “Kẻ Ngụy” không thể là bà Lê Đức Phi này.

4- Năm bài văn tế của ông Phan Huy Ích trong Dụ Am Văn Tập, để tế Bắc Cung Hoàng Hậu là tài liệu quan trong nhất để xác định Ngọc Hân Công Chúa qua đời năm 1799, lúc nhà Tây Sơn chưa bị mất (người viết sẽ đi vào chi tiết trong phần tới). Bà đã qua đời 2 năm trước khi Gia Long chiếm Phú Xuân.

Để chứng minh, một sự kiện có thể không đủ sức thuyết phục, tuy nhiên, từ nhiều sự kiện tương quan cùng những tài liệu dẫn chứng thì tới đây, ta có thể đi đến kết luận là bà Lê Đức Phi mẹ của Quảng Oai Công, Thường Tín Công, hai công chúa là Ngọc Ngôn và Ngọc Khuê không phải là Ngọc Hân Công Chúa.

Vậy Lê Đức Phi là Ngọc Bình Công Chúa?
Bà này là hoàng hậu, vợ của vua Cảnh Thịnh?
Sử liệu về tiểu sử của vị công chúa họ Lê tên là Ngọc Bình rất là ít. Năm 1802, khi bị bắt Quang Toản đã 20 tuổi (sinh năm 1783), ở tuổi này, chắc chắn ông vua trẻ này đã có vợ (mà có thể còn có nhiều). Tới lúc này người viết vẫn chưa tìm thấy sử liệu nào nói về bà hoàng hậu (?) vợ của vua Cảnh Thịnh (Quang Toản).

Trong các dẫn chứng bên trên từ VSTB-PVS-q2-t60, ông Bửu Kế chỉ nói người mà vua Gia Long gặp là Lê Thị Bình, con út vua Lê Hiển Tông, em Ngọc Hân Công Chúa, nhưng sử gia Phạm văn Sơn thì “đề kết” bà Lê Thị Bình là vợ của vua Cảnh Thịnh:
“ông Việt Thường nêu lên tất có sự thật và có cả sự thật là lời can gián của Lê Văn Duyệt khi vua Gia Long lấy bà Lê Thị Bình như sau: “…..Xin bệ hạ tha tội cho chúng tôi, mặc dầu người đàn bà ấy đẹp thế nào nhưng vẫn là vợ của kẻ thù nghịch…”

Ông HNC viết : “Chỉ từ sau năm 1975, ty thông tin Văn hoá Nghĩa Bình ấn hành và phổ biến một số tài liệu liên quan đến thân thế và sự nghiệp các nhân vật đời Tây Sơn, chúng ta mới bắt đầu chú ý các nhân vật như Lê Ngọc Bình, là công chúa con vua Hiển tông nhà Hậu Lê và là Chính cung Hoàng hậu vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản.
Theo các tài liệu do ty Văn hóa Nghĩa Bình công bố,…” và ông HNC cũng đã nói khá rõ về tiểu sử của bà Lê Ngọc Bình. Tuy nhiên ông viết là năm 1795, Ngọc Hân Công Chúa (Bắc Cung “Thái hậu”?) đưa em mình lên ngôi chính hậu. Công Chúa Lê Ngọc Bình cũng như Quang Toản mới 13 tuổi mà đã có hôn nhân? Trên danh nghĩa chăng? Người viết chưa được đọc tài liệu này, nên chỉ dám tự hỏi mà không dám lạm bàn.

Vậy bà Lê Ngọc Bình (hay Lê thị Ngọc Bình) là vợ của Nguyễn Quang Toản. Bà là chính cung hoàng hậu, hay là phi tần của vua Cảnh Thịnh hay không thì không rõ, nhưng bà Lê Ngọc Bình đã trở thành một trong những bà phi của Nguyễn Ánh từ năm 1801 và khi lên ngôi hoàng đế, Gia Long đã phong bà này là Đệ Tam Cung- Đức Phi họ Lê. Những sự kiện này có lẽ đã giải thích được câu ca dao “Con vua mà lại lấy hai đời chồng vua”.

Trước khi sang phần tới, người viết xin trích dẫn một về một nhận xét rất tinh tế của ông HNC :“Hành động của vua Gia Long không phải là hành động của con người bình thường tiếc ngọc thương hoa….. là một hành động tâm lý chiến sâu sắc của một chính trị gia bậc thầy, một hành động có tính toán kỹ lưỡng và khôn ngoan tuyệt cùng”.

(còn tiếp)
 

tvb